نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار گروه معارف، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسنده [English]
The theology of protest is a contemporary theological trend that emerged in the aftermath of the Holocaust, emphasizing humanity's right to protest and lament before God in the face of evil and suffering. This article adopts a comparative-analytical approach to examine the theoretical foundations of protest theology in both Judeo-Christian and Islamic traditions, with particular focus on its manifestations in classical Islamic texts—including Quranic verses and the supplications of the Infallibles (peace be upon them). The findings indicate that protest theology in the context of illness and suffering fundamentally differs from traditional theologies of patience and passive submission. It offers instead a sacrificial, pragmatic, and hope-oriented approach that encourages patients to express their pain honestly and to direct their complaint respectfully toward God. This approach plays an effective role in strengthening spiritual conviction, alleviating psychological distress, and restoring the patient’s relationship with the Divine. Protest theology is shown to be adaptable within Islamic culture and can serve as a new strategic component in the spiritual care of patients in Muslim-majority contexts. While affirming the legitimate right to lament as part of the faith experience, the article also critiques traditional and cultural challenges to this approach and underscores the need for education and attitudinal reform to facilitate its broader acceptance.
Keywords: Theology of Protest, Problem of Evil, ʿil, ʿ of Nishapur, Mushapur, ur, Theodicy.
Introduction
The problem of evil and suffering—particularly psychological suffering caused by illness—has long constituted a central challenge in theological discourse. Patients frequently experience crises of faith, anger toward God, and profound questioning of divine justice. In response, religious traditions have proposed various frameworks.
Traditional theological responses centered solely on patience (ṣabr) and submission have often proven inadequate in addressing deep psycho-spiritual crises such as ruptured faith, divine anger, and existential doubt. In the 20th century, following the Holocaust, a new movement known as Theology of Protest emerged within Jewish theology and later influenced Christian thought. This theological current affirms humanity’s right—even duty—to protest and lament before God amid suffering, contrasting sharply with emphasis on silent endurance.
This study investigates whether and how protest theology can be appropriated within an Islamic framework to address the psychological and spiritual distress of patients. Its main research question is: How can protest theology be understood and applied within Islamic tradition to support patients experiencing psychological suffering?
Building on prior research in Jewish and Christian protest theology and emerging studies in Islamic mysticism (notably the works of ʿAṭṭār), this article tests the hypothesis that Islamic scriptural and devotional texts inherently contain—and sanction—a legitimate form of sacred complaint, one that can be systematized into a therapeutic theological model.
Materials and Methods
This research employs a comparative-analytical methodology, integrating textual analysis with theological interpretation. Primary sources include the Qurʾān, ḥadīth literature, supplications of the Imams (especially from al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah), and classical Persian mystical texts such as ʿAṭṭār Nīshābūrī’s Muṣībat-nāma. Secondary sources consist of contemporary works on protest theology in Jewish and Christian thought, alongside Islamic theological and mystical commentaries.
The analysis is structured thematically, examining:
Theoretical foundations of protest theology
Its historical development in the Abrahamic traditions
Its manifestations in Islamic scripture and devotional literature
Its relationship to concepts of patience (ṣabr) and complaint (shakwā)
Its practical applications in patient care
Insights from Islamic mysticism (ʿirfān) are incorporated to deepen the theological dimension of the discussion.
Research Findings
This study confirms its central hypothesis, demonstrating that the Islamic tradition provides a robust theological foundation for a “theology of protest,” one that can be systematically applied to support patients in crisis. The research problem—the inadequacy of passive submission alone in addressing psycho-spiritual distress—finds a compelling response within this framework.
The findings of the study affirm that sacred protest is not foreign to Islam but is deeply embedded in its scriptural and devotional corpus, from the Qurʾanic lamentations of prophets to the intimate supplications of the Imams and the radical dialogues of mystics such as ʿAṭṭār.
Analysis also reveals that protest within this tradition is fundamentally an act of profound faith and tawḥīd (monotheism), representing a dynamic, dialogical relationship with God rather than a rupture. It redefines the Islamic virtue of ṣabr (patience) not as silent endurance, but as perseverance that channels anguish exclusively toward God, avoiding complaint to other people. This distinction is crucial for practical application, as it sanctifies the patient's emotional expression without compromising theological principles.
Discussion of Results and Conclusions
Considering the results of the present study, it can be said that this theology can be operationalized in spiritual care to achieve core objectives: alleviating anxiety by legitimizing emotional honesty, rebuilding the divine relationship through authentic dialogue, and nurturing active hope through empowered prayer. However, successful implementation requires navigating significant challenges, particularly the risk of misinterpretation as theological rebellion. This necessitates careful education of caregivers, patients, and families to distinguish between protest to God (sanctioned, relationship-affirming) and protest against God (rejection of divine wisdom).
In conclusion, integrating the theology of protest into Islamic pastoral care offers a powerful, culturally-grounded model that bridges traditional spirituality and contemporary psychological needs. It provides a theologically coherent language for suffering—one that acknowledges pain while actively reinforcing faith. Future research should focus on developing concrete pedagogical tools and clinical guidelines to equip caregivers in applying this model effectively across diverse healthcare settings.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
مسأله شر و رنج حاصل از آن برای انسان، به ویژه رنج ناشی از بیماری جسمی و روانی، همواره یکی از چالشبرانگیزترین موضوعهایی بوده که جنبۀ الهیاتی نیز داشته است. بیماران در مواجهه با درد، ناتوانی، ترس از مرگ و آثار مخرب روانی بیماری، معمولاً دچار بحران ایمان، احساس خشم نسبت به خداوند یا پرسشگری عمیق دربارۀ عدالت الهی میشوند. سنتهای دینی مختلف پاسخهایی متنوع به این پرسش بنیادین ارائه دادهاند که انسان چرا رنج میکشد و چگونه باید با این رنج مواجه شود. در قرن بیستم، پس از فاجعۀ هولوکاست، جریانی نوین در الهیات یهودی و در مواجهه با اینگونه پرسشها شکل گرفت که به «الهیات اعتراض»[1] معروف شد.
الهیات اعتراض، برخلاف الهیات سنتی که بر صبر و تسلیم کامل در برابر مشیت الهی تأکید دارد، حق انسان برای اعتراض و شکایت به خداوند را مشروع میداند. این جریان معتقد است انسان نه فقط میتواند، بلکه باید در برابر شرور و بیعدالتیها، حتی اگر از سوی خداوند باشد، اعتراض کند و خواهان تغییر اوضاع شود. شاید این رویکرد بتواند برای بیمارانی که تحت فشار آثار مخرب روانی بیماری قرار دارند، راهکاری نوین برای بازسازی رابطۀ آنان با خداوند و کاهش اضطراب معنوی ارائه دهد. در این مقاله، پس از بررسی مختصر پیشینۀ این رویکرد، اقتضائات آن را از نگاه اسلامی بررسی خواهیم کرد.
2- مبانی بحث
2-1- تعریف و خصوصیات
طریقۀ مواجهه با شرور به ویژه در پاسخ به دغدغۀ انسانهای غوطهور در اقسام آن، از جمله الزامات الهیات در دورههای مختلف بوده است. الهیات اعتراض یکی از این واکنشها در برابر مشکلات و آلام انسانهای رنجکشیده است. این جریان تأکید میکند انسان در برابر شر، رنج و بیعدالتی حق - و حتی وظیفه - دارد به خداوند شکوه و گلایه داشته باشد. «شکوه» و شکایت در این بافت به معنای اظهار صادقانۀ اندوه، توصیف گرفتاری و مطالبۀ رحمت الهی است (راغب اصفهانی، 1412ق، ص. 463؛ قرشی، 1371، ص. 65). این الهیات، برخلاف الهیات سنتی که تسلیم و صبر محض را برجسته میکند، حق اعتراض و حتی شورش و مخالفت را عامل زنده نگه داشتن ایمان و رابطۀ عمیق انسانی با خدا میداند. متألهان مطرحکنندۀ این نوع الهیات، همچون دیوید بلومنتال و جان راث، آن را واکنشی مناسب به فجایع مدرن میدانند. الهیات اعتراض به ویژه پس از هولوکاست در الهیات یهودی و متعاقباً در برخی از قرائتهای مسیحی تثبیت شد.
پیش از بررسی تاریخچۀ این بحث، به خصوصیات اصلی الهیات اعتراض اشاره میکنیم. مهمترین ویژگیهای این نوع نگرش عبارتاند از:
قربانیمحوربودن: سورین معتقد است «تئودیسه[2]هـا ناظرمحور هستنـد نـه قربـانیمحـور، یعنـی منطـق و فضـای تبیـین تئودیسهها با قربانی بیگانه است. منطق تبیین شر، با نظر به قربانیان، دستورزبانی مـیطلبـد کـاملاً متفاوت با منطقی که در تئودیسهها برای تبیین شر رایج است. تئودیسـۀ قربـانیمحـور گفتمـانی دارد که در میان خود ساکنان قلمرو رنج و درد مانند ساکنان آشویتس شکل میگیرد. اگـر زبـان آشویتس شامل دستورزبانی بوده که بتواند تئودیسهای را طرح کند، آن تئودیسـه قابـل اعتمـاد و پذیرش است؛ در غیر این صورت، تئودیسه به سبب ناظرمحوربودن سودی بـرای قربانیـان شـر نـدارد» (پورمحمدی، 1397، ج. 1/144-145؛ ج. 2/397-403).
بنـابراین، بیشتر تئودیسـههـا ناظرمحور هستنـد، نـه قربانیمحور؛ یعنی در تئودیسهها، از زاویۀ دید قربانیان رنج نگریسته نشده و چالشهای عمدۀ آنان مدنظر قرار داده نشده است. از این رو، «بهرۀ تئودیسـههـا بـه سود قربانی نیست. با توجه به نوع نگرش قربانیان شر، مسألۀ فهمپذیری شر بهخودیخود اصـلاً ممکـن است مطرح نباشد، یا اگر مطرح شود، بیشتر اهمیت جنبی یا صرفاً تبعی دارد. آنچه بـرای آنهـا اولویت دارد، مسألۀ عملی شر است که عبارت است از برطرفکردن مصیبت یا از سر گذرانـدن مصـیبت» (پورمحمدی، 1397، ج. 1/478-480).
با توجه به اینکه بیشتر مباحث الهیات سنتی مبتنی بر تئودیسههای ناظرمحور است، از جملۀ مزیتهای مباحث مطرح در الهیات اعتراض آن است که از دیدگاه قربانیان شر و رنج به مسائل مینگرد. در این رویکرد میتوان از دیدگاه بیمار و خانوادهاش به مسائل نگریست و نه صرفاً از دیدگاه ناظران بیرونی؛ از همین رو، تمرکز بر تجربۀ زیستۀ بیمار و درک عمیق از رنج او اولویت اصلی است.
ویژگی ممتاز پاسخ مبتنی بر الهیات اعتراض برطرفکردن شر و کمک به رنجدیدگان برای کاهش آثار رنجشان و نه صرفاً توجیه نظری وجود شر است؛ از این رو، هدف اصلی در این رویکرد در بحث بیماری، برطرفکردن شر و کمک به بیمار برای کاهش آثار مخرب روانی بیماری است و نه صرفاً توجیه نظری وجود بیماری برای او.
2-2- پیشینۀ تاریخی
ریشههای الهیات اعتراض را میتوان در متون کتاب مقدس، به ویژه کتاب ایوب و مزامیر یافت، اما شکل مدرن آن توسط متکلمان یهودی مانند دیوید بلومنتال و ریچارد روبنشتاین پس از هولوکاست توسعه یافت. کتاب ایوب به عنوان متن کلیدی و مهر تأییدی بر حق اعتراض انسانی در سنت یهودی معرفی شده است. ایوب که از بیعدالتی رنج میبرد، به شکوه و اعتراض خود در برابر خداوند ادامه میدهد، اما در نهایت ایمان خود را حفظ میکند و این اعتراض نه نفی خداوند، بلکه شکوهای به مثابۀ گفتوگو با اوست. در حقیقت، داستان ایوب که از بیماری شدید رنج میبرد و در عین حال، با خداوند گفتوگو و از او شکایت میکند، نمونۀ بارز اعتراض قدسی در مواجهه با بیماری است.
الهیات اعتراض یکی از مباحث برجسته و متمایز در سنت یهودی محسوب میشود که آن را از سایر ادیان ابراهیمی، به ویژه مسیحیت و اسلام، متفاوت میکند (Weiss, 2017, pp. 1-15). این پدیده که عبارت است از مواجهۀ انتقادی و چالشبرانگیز با خداوند در متون مقدس و سنتهای دینی، ریشههایی عمیق در کتاب مقدس عبرانی داشته و طی قرون متمادی تکامل یافته است. برخلاف تصور رایج که ادیان ابراهیمی همگی بر تسلیم مطلق در برابر ارادۀ الهی تأکید دارند، یهودیت الگویی منحصربهفرد از رابطۀ انسان با خداوند ارائه میدهد که در آن اعتراض و پرسشگری نه فقط مجاز، بلکه گاهی ضروری تلقی میشود (Middleton, 2016, pp. 51-65).
پایههای الهیات اعتراض در داستانهای کتاب مقدس عبرانی قابل مشاهده است. برجستهترین نمونهها شامل ابراهیم در مذاکره با خداوند برای نجات سدوم و عموره (سفر پیدایش/ ۱۸) است که در آن وی با جسارت از خداوند میپرسد: «آیا تو نیز صادقان را با شریران هلاک خواهی کرد؟» (Middleton, 2016, pp. 52-54). موسی نیز پس از واقعۀ گوسالۀ طلایی با خداوند مجادله میکند و ارمیا در کتاب خود بهصراحت از عدالت الهی پرسش میکند (Levenson, 1994, pp. 149-153). مزامیر نیز محل ظهور شکایت و نالههای عمیق معنوی است که گاه به شکل «خشمنامه» خوانده شده است. بخش جالب توجهی از کتاب مزامیر که تقریباً یکسوم این کتاب را تشکیل میدهد، شامل مزامیر شکایت و اعتراض است (Brueggemann, 1995, pp. 99-111).
مزامیر نه فقط شکایت فردی از خداوند را نشان میدهد، بلکه الگویی برای چگونگی ابراز نارضایتی و پرسش از عدالت الهی ارائه میدهد. این سنت تا حدود زیادی تأثیرگذارترین شکل دعا در کتاب مزامیر محسوب میشود (Brumbach, 2025, pp. 33-51).
الهیات اعتراض در دورۀ یهودیت ربّانی تکامل یافت. در آغاز دورۀ ربّانی (دورۀ تنائیتی در قرنهای ۲-۳ میلادی)، موضع غالب در برابر اعتراض الهی منفی بود. ربی عقیبا و ربی العازار بهشدت مخالف هرگونه اعتراض به خداوند بودند و حتی برای کسانی که چنین کاری میکردند مجازات قائل میشدند (Weiss, 2017, pp. 45-67). این رهبران مذهبی تلاش میکردند نمونههای اعتراضی کتاب مقدس (مانند ایوب و موسی) را به عنوان دعا و نه اعتراض صریح تفسیر کنند (Weiss, 2015, pp. 367-392).
تغییر جهت مهمی در زمانهای بعدی رخ داد و ربانیان شروع به توسعۀ سنت طرفدار اعتراض کردند (Weiss, 2017, pp. 125-190). آنها فهرست بیعدالتیهای الهی کتاب مقدس را گسترش دادند - طوفان نوح، برج بابل، سدوم، عقیدۀ اسحاق، کوری اسحاق، آسیب ران یعقوب، مجازات مریم و قورح، محرومیت موسی از ورود به سرزمین مقدس و موارد دیگر (Epstein, 1935, Bava Metzi'a 59b; Sanhedrin 105a).
مهمتر از همه، این ربانیان تکنیک «بطنالسخنی اعتراض»[3] را توسعه دادند - یعنی قراردادن کلمات اعتراض در دهان شخصیتهای کتاب مقدس (Weiss, 2017, pp. 156-178). این روش به آنها اجازه میداد ایدههای رادیکال خود را تحت پوشش شخصیتهای مقدس ابراز کنند.
در مجموعههایی همچون تنحوما-یلمدنو، میدراش ربه و پسیقتا ربتی، سنت اعتراض به اوج خود رسید ( Neusner, 1985, 1:1, 39:1, 42:8, 49:10). این متون نه فقط شخصیتهای کتاب مقدس را در حال چالش با خداوند نشان میدهند، بلکه در برخی از موارد خیرهکننده، خداوند را نشان میدهند که خطای خود را تشخیص میدهد و به معترض میگوید: «تو چیزی به من آموختی؛ من فرمان خود را ملغی کرده و سخن تو را میپذیرم» (Weiss, 2017, pp. 210-235).
میدراش تهیلیم (تفسیر مزامیر) نمونهای برجسته از مواجهۀ الهیاتی در ادبیات میدراشی است. این اثر نمونههایی از مواجهۀ ظریف و تدریجی و همچنین نمونههایی از چالشهای جسورانه و مستقیم با خداوند ارائه میدهد (Brumbach, 2023, pp. 85-120 ). این کار همچنین روشهای پشت این چالشها را بررسی میکند و توجیه میکند که چرا چنین اعمال اعتراضی بیهوده تلقی نمیشدند، بلکه ابراز مشروع نارضایتی و انتقاد محسوب میشدند (Brumbach, 2023, pp. 40-48).
در قرن هجدهم، جنبش حسیدی[4] بُعدی جدید به الهیات اعتراض یهودی افزود. ربی لوی اسحاق از برد یچوف که به عنوان «وکیل مدافع قهرمان حسیدیان» شناخته میشود، نمونهای برجسته از این سنت است (London, 2016, pp. 18-22). او در دعاهای خود رنج قومش را به حضور خداوند میآورد و سپس جسورانه خداوند را مسئول همۀ آنها میداند تا توجه خداوند را جلب کند و نجات برای قومش به ارمغان آورد (Laytner, 1990, pp. 167-189).
برخلاف یهودیت، مسیحیت راهی متفاوت در مواجهه با مسألۀ اعتراض الهی طی کرد. پدران کلیسای اولیه مانند آگوستین، جروم و آتاناسیوس، بر تعالی الهی و کمال اخلاقی خداوند تأکید کردند و خوانش خاص داستانهای اعتراض کتاب مقدس را رد کردند (Weiss, 2015, pp. 367-392). آنها ترجیح دادند این داستانها را به صورت تمثیلی تفسیر کنند تا ثابت کنند خداوند کاملاً خوب است.
مسیحیت اولیه تحت تأثیر فلسفۀ یونانی-رومی قرار گرفته بود که بر کمال مطلق وجود برتر تأکید داشت (Boyarin, 2004, pp. 112-129). این تأثیر منجر شد تا در مسیحیت هیچ جایی برای اعتراض در برابر خداوند وجود نداشته باشد. همانطور که دوو وایس اشاره میکند: «در مسیحیت، از همان ابتدای نفوذ قوی فلسفه، اندیشۀ یونانی-رومی باعث شد خداوند بالاترین موجود کامل باشد» (Weiss, 2017, pp. 25-35).
یکی از تفاوتهای اساسی میان یهودیت و مسیحیت در این زمینه است که بسیاری از ربانیان یهودی مفهوم کمال و تغییرناپذیری خداوند را رد کردند (Weiss, 2017, pp. 236-247). یهودیت باستان تصوری اسطورهایتر از خداوند داشت و ربانیان خداوند را بهمراتب بیشتر از سایر ادیان انسانیسازی کردند. این رویکرد زمینه را برای توسعۀ سنت اعتراض در یهودیت فراهم کرد، در حالی که مسیحیت مسیری متفاوت را دنبال کرد (Segal, 2007, p. 124).
در دوران مدرن، برخی از جنبشهای مسیحی مانند الهیات آزادیبخش تلاش کردهاند سنت شکایت و اعتراض را احیا کنند، اما این تلاشها همچنان حاشیهای باقی ماندهاند (Blumenthal, 1993, pp. 240-285). برخی از مسیحیان معاصر نیز در تلاش برای بازیابی سنت مزامیر شکایت هستند، اما این کوششها هنوز نتوانستهاند مانند یهودیت به جریان اصلی الهیاتی تبدیل شوند؛ هرچند اندیشمندانی همچون جان راث این رویکرد را پذیرفتند و توسعه دادند. آنها معتقد بودند خداوند به دلیل عدم مداخله در مواجهه با شرور، مسئول و پاسخگو است (فصیحی، 1396، صص. 96-115).
3- الهیات اعتراض در سنت اسلامی
از دیدگاه الهیات اسلامی، رابطۀ انسان با خداوند فراتر از ارتباط برده و ارباب است و شامل گفتوگو، شکایت، اعتراض، و حتی گلایه است. اعتراض به خداوند در مواقع رنج، بیماری یا سختیها، هنگامی که در چارچوب توحید، ربوبیت و حکمت الهی انجام شود، جایز و بخشی از تجربۀ دینی و معنوی انسان است.
3-1- شکایت و اعتراض در قرآن
بر اساس آموزههای قرآن، دلایلی وجود دارند که موجب میشوند انسان به درگاه خداوند شکایت برد و غم و اندوه خود را با او در میان بگذارد، از او راهنمایی طلب کند و برای مشکلات خود چارهای بجوید. در میان این دلایل، یکی از مهمترین عوامل، باور و ایمان قلبی فرد به این سه ویژگی خداوند است: علم مطلق، قدرت بینهایت، و بخشندگی بیانتهای او.
این ایمان به این معناست که انسان باور دارد خداوند به همۀ امور علم حضوری دارد و از هرگونه جهل به دور است؛ قدرت او نامحدود است و هیچ کس توانایی مقابله با اراده و مشیت الهی را ندارد؛ همچنین، یقین دارد خداوند، بخشندهای است که هیچ نوع خساستی در او یافت نمیشود، زیرا بخشش و اعطای او از خزائن بیپایانش چیزی کم نمیکند. شخصی که چنین باورهایی در دل دارد، میتواند به سوی خدا شکایت برد، زیرا درک کرده است تمام امور جهان در اختیار خداوند است و انسان خود موجودی فقیر است، در حالی که خداوند غنی و حمید است (فاطر/۱۵)[5].
شاکی به درگاه خداوند باور دارد ارادۀ الهی قدرتمندتر از هر نیروی دیگر در جهان است. اگر خدا بخواهد رحمت و نعمتی را به کسی عطا کند، هیچ قدرتی قادر به جلوگیری از آن نیست و اگر نخواهد چیزی را بدهد، هیچ کس نمیتواند خدا را مجبور به انجام کاری کند (فاطر/۲)[6]. شاکی همچنین میداند منشأ هر چیزی، خیر یا شر، خداوند است. او گاهی انسانها را با نعمت و گاهی با مصیبت میآزماید. این موضوع نیز در قرآن بیان شده است: «ما شما را با شر و خیر به عنوان آزمودنی میآزماییم» (انبیاء/۳۵)[7].
این باور موجب میشود فرد نفع و ضرر خویش را در دایرۀ مشیت الهی جستوجو کند و بفهمد همۀ امور در دست خداوند است. قرآن حتی به پیامبر خود تأکید میکند و میفرماید: «بگو جز آنچه خدا بخواهد برای خودم اختیار سود و زیانی ندارم؛ و اگر غیب میدانستم، قطعاً خیر بیشتری جمعآوری میکردم و هرگز آسیبی مرا لمس نمیکرد. ولی من فقط بیمدهنده و بشارتدهنده برای گروهی هستم که ایمان میآورند.» (اعراف/۱۸۸)[8]. این اعتقاد باعث میشود فرد هیچ نقش مستقلی از ارادۀ الهی برای خود در نظر نگیرد و همه چیز را به حکمت و مشیت خداوند پیوند بزند. همچنین، این باور موجب میشود انسان در مواجهه با غم و اندوه خود، به خداوند روی آورد و گلایه و شکایت کند. چنانکه خداوند در قرآن میفرماید: «خداوند گفتار زنی را شنید که دربارۀ شوهرش با تو گفتوگو میکرد و به خدا شکایت میبرد. خداوند شنوندۀ گفتوگوی شماست؛ زیرا او شنوا و بیناست.» (مجادله/۱)[9].
از این آیه برمیآید که انسان در هر موضوعی، از جمله مشکلات خانوادگی، میتواند به خدا شکایت برد و در این امر پافشاری کند. بیتردید خداوند شنواست؛ به این معنا که نه فقط صدای انسان را میشنود، بلکه دعای او را اجابت میکند. در این موارد، شنوندهبودن خداوند به معنای پذیرش دعا و پاسخدهی به درخواستهاست.
آیات قرآن نشان میدهند پیامبران نیز در مشکلات خود به خداوند شکایت میبردند و خواستههایشان را به شکل دعا یا نیایش مطرح میکردند. اگرچه کلمۀ «شکایت» کمتر به طور مستقیم در این موارد آمده، مفاهیم دعا و نیایش پیامبران معمولاً حامل همین روحیۀ شکایت به درگاه خدا برای درخواست لطف و عنایت ویژه بوده است.
برای نمونه، آسیه، همسر فرعون، از ظلم فرعون به خداوند شکوه میکند و از او طلب نجات و رهایی دارد (تحریم/11)[10]؛ یا زکریا علیهالسلام از مسألۀ ناباروری شکایت و تقاضای فرزندی میکند که وارث او باشد (مریم/4-5)[11]؛ همچنین، «حضرت ایوب علیهالسلام از سختی بیماری، از دست دادن فرزندان و طولانیشدن این مصیبتها به درگاه خدا شکایت میبرد و خواهان رهایی از وضعیت دشوار خود میشود. خداوند نیز درخواست او را اجابت میکند و راه درمان را به او نشان میدهد» (انبیاء/83؛ ص/41)[12].
پیامبر اکرم (ص) چنان دلسوز امت خود بود که برای هدایت آنان و نجاتشان از عذاب دوزخ، سختیهای فراوانی را به جان میخرید. او حتی به درگاه خداوند شکایت میبرد که چرا برخی از مردم به پیام او ایمان نمیآورند. در قرآن کریم نیز به این رویه اشاره شده است (زخرف/87-88؛ فرقان/27، 30). همینطور، او از امت خود گلایه میکند که چرا قرآن را مهجور گذاشتهاند و از آموزههای آن بهره نمیبرند (فرقان/30)[13].
خداوند نیز بیان میکند بیشتر مردم در شرایط عادی، توجه چندانی به ربوبیت الهی ندارند؛ اما وقتی با دشواریها روبهرو میشوند، تازه به یاد خدا میافتند و از او شکایت میکنند. این موضوع در آیات سورۀ فجر (15-16)[14] مطرح شده است، زیرا انسان گمان میکند فقر یا گرفتاری از سوی خداوند برای خوارکردن او است. در چنین حالتی، با گلایه به خداوند میگوید: «پروردگارا، مرا با فقر خوار کردید و به جای اکرام، اهانت نمودید». شگفتآورتر اینکه در قیامت، گروههایی همچون کافران (احزاب/67-68)[15]، غافلان (طه/124-125)[16] و مشرکان (نحل/86)[17] نیز با شکایت به خداوند اعتراض میکنند. آنها علت بدبختی خود را جویا میشوند و حتی خواهان مجازات شدیدتر برای کسانی هستند که عامل این وضعیت بودهاند.
از این آیات و همچنین آیۀ 86 سورۀ یوسف[18] میتوان فهمید اصل شکایت یا تشتکی به خداوند از عوامل رنجآور در زندگی همچون بیماری امری کاملاً طبیعی و تثبیت شده است.
در آیۀ 86 سورۀ یوسف، حضرت یعقوب در مقابل فرزندان که از مداومت یاد یوسف شکایت کردند، بیان میکند این مداومت، شکایتی از حال دل خود و غم آن به درگاه خداوند است. «در دعای حضرت یعقوب... حصر شکایت حزن و اندوه به خداوند... کنایه [است] از اینکه شماها وقتی به فقدان نعمتی دچار میشوید، از روی جهل شکایت نزد کسانی میبرید که مالک نفع و ضرری نیستند، اما من تأسفم از فقدان یوسف را نزد خداوند شکایت میکنم» (طباطبایی، 1417ق، ج. ۶، ص. 436).
در مجمعالبیان آمده است: «کلمۀ «بث» به معناى اندوهى است که صاحبش نتواند آن را کتمان کند و ناگزیر آن را مىپراکند، و هر چیزى را که پراکنده و متفرق کنى آن را بث کردهاى... پس در آیۀ مورد بحث، کلمۀ مذکور مصدرى است در معناى اسم مفعول؛ و حصرى که در جمله انَّما أَشْکُوا... است از باب قصر قلب است و در نتیجه مفادش این مىشود که من اندوه فراوان و حزن خود را به شما و فرزندان و خانوادهام شکایت نمىکنم و اگر شکایت کنم در اندک زمانى تمام مىشود و بیش از یک یا دو بار نمىشود تکرار کرد. همچنان که عادت مردم در شکایت از مصائب و اندوهشان چنین است؛ بلکه من تنها و تنها اندوه و حزنم را به خداى سبحان شکایت مىکنم، که از شنیدن ناله و شکایتم هرگز خسته و ناتوان نمىشود، نه شکایت من او را خسته مىکند و نه شکایت و اصرار نیازمندان از بندگانش» (طباطبایی، 1374، ج. 11/319).
همچنین، این اصل از آیۀ یکم سورۀ مجادله[19] بهخوبی قابل استفاده است. «در مجمعالبیان، کلمۀ «اشتکاء» که مصدر فعل «تشتکى» است، به معناى اظهار ناراحتى است و فرقش با کلمۀ «شکایت» این است که شکایت به معنای ناملایماتى است که دیگرى براى آدمى فراهم کرده، و «اشتکاء» اظهار ناراحتىهایى است که خودش پیش آمده ...» (طباطبایی، 1374، ج. 19/31).
نگاه توحیدی به الم نیز این موضوع را تأیید میکند. در دعای موحدانۀ پیامبران حتی در قالب شکایت نیز این موضوع وجود دارد، به نحوی که آنها اسباب و وسایل را به شکل استقلالی ملاحظه نمیکنند و اگر برای هر چیزی اثری قائل هستند، آن را از خدا میبینند؛ از این رو، در دعاها و خواستههایشان نیز تمسکشان به وسائل و اسباب خارج از نگاه توحیدی نیست و در همه حال هدف و غرض نهایی آنان خداست.
2-3- شکایت و اعتراض در دعاها
در آموزههای اسلامی، به ویژه در مکتب شیعه، دعا نه فقط وسیلهای برای ارتباط با خداوند محسوب میشود، بلکه بستری برای بیان مشکلات، ضعفها و حتی اعتراض نسبت به وضعیتهای روحی و اجتماعی انسان نیز به شمار میآید. شکوائیه در دعاهای امامان معصوم (ع) به عنوان یکی از جلوههای برجستۀ تضرع و فریاد به سوی پروردگار، بیانگر تواضع و اعتماد کامل به ذات الهی است. در عین حال، نمایانگر توجه عمیق به حقایق درونی انسان و شرایط سخت زندگی است. در ادامه، به گونههای مختلف شکایت در دعاها اشاره خواهد شد.
3-2-1- شکایت به خداوند به عنوان شنونده و مددکار
نکتۀ بسیار مهمی که در دعاها به آن اشاره شده و در نگاه شیعی در رابطه با بحث اعتراض مهم است، آنکه خداوند در دعا به عنوان شنوندۀ فعال و کمکرسان به شکایت بندگان معرفی و از او طلب حاجت میشود. برای مثال، در دعای جوشن کبیر خداوند با القاب «یَا سَامِعَ الشَّکایَا» و «یَا بَاعِثَ البَرَایَا» به عنوان شنوندۀ شکایات معرفی شده است[20]. به همین دلیل، بیمار با درک این معنا که شنوندهای فعال و مؤثر که علم و قدرت تغییر دارد، در مقابل خواستهها و شکوائیههای اوست، با بیان خواستههای خود آرام میگیرد؛ هرچند بیان خواستهها و شکایات در هر صورت اگر به عنوان درددل با محبوب باشد، باعث تسکین شخص رنجدیده است. بیمار در این حالت خود را کاملاً به دامان الهی پرتاب و همّ و غم خود را در آستان او طرح میکند[21]. این عبارتها بیانگر باور به حضور فعال خدا در پاسخگویی به شکایات بندگان است[22].
3-2-2- شکایت در لحظات سختی و ناتوانی
در فرهنگ مذهبی شیعیان، دعا و شکایت در هنگام هجوم مشکلات کاملاً مشهود است، به ویژه در لحظاتی که انسان از سنگینی بار اندوه سختیها، جانپناهی جز خداوند نمییابد[23]. هرچه سختی سنگینتر و غم جانکاهتر باشد، پناهجویی انسان به سمت خداوند بیشتر خواهد بود[24]. اعتراف به ضعف و ناتوانی در برطرفکردن درد و رنج، توأم با درخواست یاری از خداوند، نشان از عمق ارتباط دعاگو با معبود دارد.
3-2-3- شکوائیه و بیان ضعف نفسانی
در دعای ۵۱ صحیفۀ سجادیه، امام سجاد (ع) از ناتوانی خود در شتاب برای رسیدن به وعدههای الهی و اجتناب از نواهی الهی و همچنین، از فشار هموم و وسوسههای نفس به خداوند شکایت میکند. این شکایت بیانگر اعتراف به ضعف در مسیر اخلاقی و روحانی و تمایل به اصلاح است.
«أَشْکُو إِلَیْکَ یَا إِلَهِی ضَعْفَ نَفْسِی عَنِ الْمُسَارَعَة فِیمَا وَعَدْتَهُ أَوْلِیَاءَکَ، وَ الْمُجَانَبَة عَمَّا حَذَّرْتَهُ أَعْدَاءَکَ، وَ کَثْرَة هُمُومِی، وَ وَسْوَسَة نَفْسِی[25]» (صحیفة کاملۀ سجادیه، دعای ۵۱، ص. ۲۵۲).
همچنین، حضرت سجاد (ع) در دعای هفتم صحیفۀ سجادیه[26]، پس از بیان سنگینی مشکلات بر دوش خود، آن را به قدرت خداوند نسبت میدهد. در ادامۀ همین دعا[27]، به شکل صریحتر اصل سختی و رنج را به خدا نسبت میدهد، ولی خروج از آن را فقط در دست قدرت لایزال الهی میبیند. در این موارد، ایجاد غم و رنج به نوعی به خداوند نسبت داده شده و این خود نوعی شکوائیه است. حضرت سجاد (ع) در ادامه با صراحت به شکوائیهبودن این قسمت دعا اشاره[28] و از خداوند طلب حسن ظن و امیدواری به او را طلب میکند، کنایه از اینکه این شکایت باعث بدبینی به رحمت و کمک او نشود.
3-2-4- توکل و انقطاع الی الله در شکایتها
در دعاهای معصومین علیهمالسلام به گونهای با خداوند مناجات شده است که شخص خداوند را ملجأ و مأوای خود در گرفتاری میبیند و بلکه تنها جایی که انسان میتواند خواسته و بالاتر شکایت خود را مطرح کند:
«اللَّهُمَّ لَا أَشْکُو إِلَى أَحَدٍ سِوَاکَ، وَ لَا أَسْتَعِینُ بِحَاکِمٍ غَیْرِکَ، حَاشَاکَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ صِلْ دُعَائِی بِالْإِجَابَة، وَ اقْرِنْ شِکَایَتِی بِالتَّغْیِیرِ...»
«بارالها به احدی غیر تو شکایت نکنم، و از هیچ حاکمی جز تو یاری نمیجویم، حاشا که چنین کنم، پس بر محمد و آلش درود فرست، و دعایم را به اجابت برسان، و شکایتم را به تغییر وضع کنونی مقرون ساز» (صحیفۀ کاملۀ سجادیه، دعای 14).
در این فراز دعا، امام سجاد (ع) شکایت خود را فقط به خداوند محدود و از درخواست کمک از دیگران خودداری میکنند که نشانآ سبقت صبر و توکل واقعی است[29]. در این مرتبه از دعا، شخص رنجکشیده خود را منقطع از اسباب و مسببات به سمت خداوند میبیند و برای برطرفشدن رنج خود فقط از او طلب میکند.
3-2-5- شکایت از عوامل بیرونی و درونی
با دقت در محتوای دعاهایی که دربردارندۀ شکوائیه هستند به این نکتۀ دقیق منتقل میشویم که در بیشتر آنها، شکایت به خداوند از دست علل و عوامل، اسباب و مسببات صورت گرفته است. در دعای عرفۀ امام حسین (ع)، شکایت از دشواریها، دشمنیها و غربت بیان شده است[30]. همچنین، شکایت از غربت و بیپناهی در برابر حوادث زندگی در این دعا به چشم میخورد[31]، تا جایی که حتی از غیبت امام نیز به خداوند شکایت میشود[32]. در یکی از مناجاتهای خمس عشر که به مناجات شاکین نیز مشهور است، امام سجاد (ع) از نفس خود که به بدی امر میکند و حریص به گناه است، به خداوند شکایت میکند[33]. این موارد بیانگر کاربرد شکوائیه در دعاها برای بیان شدت مشکلات و نیاز به امداد الهی است.
6-2-3- خداوند منتهی هر شکایت
معرفت عمیق شخص رنجدیده آن است که در انتهای خواستههای خود فقط خدا را طلب کند، به گونهای که خداوند از «طرفِ خواسته» به «امر خواستهشده و مطلوب» تبدیل شود. این مرتبه در جان رنجدیده موقعی تثبیت میشود که در اثر انس با پروردگار دیگر کمتر توجهی به خواستۀ خود دارد و در اثر شدت عشق به او جمال محبوب برای او دلربایی میکند.
«یَا صَاحِبَ کُلِّ نَجْوَی یَا مُنْتَهَی کُلِّ شَکْوَی یَا کَرِیمَ الصَّفْحِ یَا عَظِیمَ الرَّجَاءِ...» (مفاتیحالجنان)
ای صاحب هر راز، ای نهایت هر شکایت ای بزرگوار چشمپوش، ای بزرگ امید...
3-3- نسبت صبر و شکایت
یکی از آموزههای وحیانی قرآن اهتمام به صبر و شکیبایی است؛ به این معنا که از انسان میخواهد تا در هر حالی صبر پیشه کند، زیرا عبور از ابتلائات الهی و آزمونهای سختی همچون مصیبت از دست دادنها فقط در سایۀ صبر شدنی و دستیافتنی است؛ از همین رو است که خدا به همگان سفارش میکند تا صبر ورزند و اینگونه به پاداشهای عظیم نائل شوند[34].
از نظر قرآن، رسیدن به بسیاری از مقامات عرفانی و درجات ربانی در گرو صبر و شکیبایی است؛ از همین رو است که پیامبران اولواالعزم را به این صفت میستاید و به پیامبرش میفرماید: «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» (صبر کن چنانکه صاحبان عزم از میان رسولان صبر کردند) (احقاف/35).
البته فضلیت صبرداشتن هرگز منافاتی با شکایتبردن به درگاه الهی ندارد، زیرا با آنکه خدا حضرت یعقوب (ع) را به صبر جمیل میستاید2، شکایت ایشان به درگاه خویش را نیز اینگونه نقل میکند: «قَالَ إِنَّمَا أَشْکُو بَثِّی وَحُزْنِی إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» (گفت من شکایت غم و اندوه خود را پیش خدا مىبرم، و از عنایت خدا چیزى مىدانم که شما نمیدانید» (یوسف/86).
در روایتی، امام باقر (ع) صبر جمیل را به صبری که در آن شکایت به سوی مردم نباشد، تفسیر میکنند. از این روایت فهمیده میشود: اگرچه شکایتکردن نزد برادران مؤمن مباح است، زیرا در حکم شکایت نزد خدا بردن است، با این همه، از نظر آن حضرت (ع)، شکایت نزد مؤمن بردن برخلاف صبر جمیل است؛ البته شکایت نزد خدا بردن هیچ منافاتی با صبر جمیل ندارد؛ زیرا آن حضرت (ع) شکایت به نزد مؤمن بردن را با صبر جمیل همخوان نمیدانند؛ پس وقتی حضرت یعقوب (ع) به پیشگاه خدا شکایت میبرد، با صبر جمیل وی منافاتی ندارد.
البته انسان بهتر است اهل تسلیم و رضا باشد و کمتر شکایت کند؛ ولی باید دانست به هر حال آستانۀ تحمل و صبر انسانها متفاوت است؛ چنانکه مراتب و درجات ایمانی و عزم و همت در میان حتی پیامبران متفاوت است؛ از همین رو است که خدا در قرآن از تفضیل و برتری برخی از پیامبران بر برخی دیگر سخن به میان آورده است که نشان تفاوت در همین امور است[35]؛ حتی برخی را به اولوالعزم ستوده است؛ زیرا آنان بیشترین سطح در آستانۀ تحمل و صبر را داشتهاند[36]. در همین زمینه، نکاتی از نگاه عارفان بیان خواهد شد.
3-4- شکایت از خدا یا شکایت به خدا
گاهی انسان از آلام و رنجهای زندگی به خداوند شکایت میبرد و از او طلب کمک میکند و گاهی نیز از خدا شکایت میکند مبنی بر اینکه چرا این امور را در زندگیاش قرار داده است. کسی که در فرهنگ توحیدی شکایت از خدا میکند، هرچند به این حقیقت دست یافته که هر چیزی در جهان آفرینش در چارچوب مشیت و ارادۀ الهی است - یعنی همۀ دادهها و گرفتهها بر اساس مشیت و ارادۀ الهی است[37]، پس گرفتاری انسان به اندوهها، غمها و مصیبتها و به طور کلی شرور نیز به مشیت و ارادۀ الهی است - به این نکته توجه نمیکند که همۀ این امور که گاهی در قالب مصیبتهای عام بدان دچار میشود، مبتنی بر حکمت و اهدافی است که کمال انسان در آن است. پس اگر به این حقیقت توجه مییافت، هرگز از خدا شکایت نمیکرد؛ زیرا این نشانۀ کمرشدی شخص در شناخت خدا و افعال الهی است. او به حقیقت توحید محض رسیده، ولی از حقیقت افعال الهی غافل و بیخبر است؛ از همین رو است که از خدا به خدا شکایت میکند. چنین شخصی توجه نمیکند بسیاری از مشکلات و مصیبتها برای آن است که خود رفتاری درست نداشته است و آنچه موجب گرفتاری اوست، همان بازگشت آثار اعمال و افعال خودش است. پس نباید بگوید خدا با گرفتنها و مصیبتها مرا خوار کرده و بهجای اکرام اهانت کرده است[38].
پس از نظر آموزههای اسلامی، شکایت از خدا جایز و روا نیست؛ زیرا هرچه از خدا به انسان میرسد، بر اساس حکمت و مشیت است؛ و بسیاری از مشکلات و مصیبتهایی که انسان بدان گرفتار میآید، هرچند «من عند الله» است[39]، ریشه در اعمال و افعال خود انسان به معنای عام کلمه و نه شخص مصیبتدیده دارد، و در حقیقت، به عنوان کیفر و مجازات یا اثر افعال او در سلسلۀ اسباب و مسببات بر او جاری و ساری شده است. «پیامبر خدا صلى الله علیه و آله میفرماید: خداوند به برادرم عُزَیر وحى فرمود که: اى عزیر! اگر مصیبتى به تو رسد، از من نزد آفریدگانم شکایت مکن؛ زیرا که از جانب تو مصیبتهاى زیادى به من رسیده و من نزد فرشتگانم از تو شکایت نکردهام. اى عزیر! به اندازۀ تاب و توانت بر عذاب من، مرا نافرمانى کن[40]».
چنانکه گفته شد، صبر بر مشکلات و مصیبتها بهتر از شکایتکردن است؛ از همین رو است که «امام على علیهالسلام نیز میفرماید: حَسبُ المَرءِ... مِن صَبرِهِ قِلَّة شَکواهُ؛ در شکیبایى آدمى... همین بس که کمتر شکایت کند[41]». «امام صادق علیهالسلام نیز در همین باره میفرماید: خداوند عزّ و جلّ فرموده است: بندۀ مؤمن خود را به هیچ کارى وا ندارم، مگر اینکه آن کار را براى او خیر قرار دهم؛ پس، باید به قضاى من خرسند باشد و بر بلاى من صبر کند و از نعمتهایم سپاسگزار باشد تا او را، اى محمّد، از صدّیقانِ خودم قلمداد کنم[42]».
در کتاب شریف تحفالعقول نیز آمده است: «امام صادق علیهالسلام در پاسخ به این پرسش که منفورترین خلق نزد خدا کیست فرمود: کسى که خدا را مُتّهم کند. [پرسشکننده گوید:] عرض کردم: مگر کسى خدا را هم مُتّهم مىکند؟ فرمود: آرى؛ کسى که از خدا طلب خیر کند و خداوند خیر او را در چیزى قرار دهد که وى ناخوش مىدارد و در نتیجه، ناراحت شود. چنین کسى خدا را متهم کرده است. عرض کردم: دیگر چه کسى؟ فرمود: کسى که از خدا شِکوه کند. عرض کردم: مگر کسى از خدا هم شِکوه مىکند؟ فرمود: آرى؛ کسى که هرگاه گرفتار شود، بیش از حدّ گرفتارى خود شکایت کند. عرض کردم: دیگر چه کسى؟ فرمود: کسى که هرگاه نعمتى به او داده شود سپاسگزارى نکند و هرگاه گرفتار شود شکیب نورزد[43]». از این عبارت حضرت که فرمود اگر بیش از حد گرفتاری خود شکایت کند، خداوند را متهم کرده است، می توان فهمید اصل شکایت از نظر معصومین پذیرفته شده است، ولی از ادامه ی روایت می شود برداشت کرد که شکایت از گرفتاری اگر بیشتر از حدود و شرایط گرفتاری و مصیبت های آن باشد، مصداق شکایت بیش از حد و اتهام به پروردگار است.
بنابراین، شکایت به پیشگاه خدا بردن عملی بسیار خوب و نیک است، زیرا این خود گواهی روشن بر ایمان شخص و توحید به الوهیت و ربوبیت خدایی است؛ چنانکه امام على علیهالسلام در بیان علت شکایت به درگاه خدا به مسألۀ ربوبیت و پروردگاری خدا اشاره می کند و میفرماید: «هر گاه مسلمان در تنگنا و سختى افتد، هرگز نباید از پروردگار عزّوجلّ خود شکایت کند، بلکه باید به درگاه پروردگار خویش، که زمام و تدبیر امور به دست اوست، شکایت برد[44]». از همین رو است که امام على علیهالسلام از شکایت به غیر خدا که خود فقیر است، منع میکند و به شکایت به خدای غنی حمید توجه میدهد[45]. چنانکه گفته شد، انسان باید از همه چیز به خدا پناه برد و این پناهجویی ممکن است به اشکال گوناگون حتی با شکایت به درگاه خدا باشد.
3-5- فرار از خدا به سمت خدا
در پایان به این نکته توجه داده میشود که شکایت از خدا کردن جایز نیست، ولی پناهبردن از خدا به خدا جایز و رواست؛ از همین رو است که امام سجاد (ع) میفرماید: «و از عذاب تو به درگاهت پناه آوردهام و از هر بلا و گرفتاری به تو پناهندهام، پناهم بده»[46].
امام علی (ع) نیز در همین زمینه میفرماید: «پس اى بندگان خدا! از خدا بترسید و از خدا، به سوى خدا فرار کنید» (شریف الرضی، 1414ق، ص. 66) [47]. «فرار از خدا به سوی خدا» یعنی باید از خشم و غضب الهی به سوی رحمت او فرار کرد که این کار با فرارکردن از معصیت و نافرمانی او به سمت اطاعت و فرمانبرداری او امکانپذیر است. این عبارت اشارهای لطیف به توحید افعالی دارد. مشکلاتی که انسان با آن مواجه میشود، آثار اسبابی است که خدای متعال این آثار را برای آن اسباب وضع کرده است. پس انسان از آثار اسبابی که او قرار داده است، به خود او پناه میبرد و همۀ این امور حتی قالب دعا و خواستن برای برطرفکردن آثار اسباب نیز از سوی خدا نشئت میگیرد؛ از این رو، برای حل این مشکلات راهی جز فرارکردن به سوی او و استعانت و کمک از او وجود ندارد. البته احتمال لطیف دیگری در معنای این جمله وجود دارد که «هر آنچه مربوط به مشیت و ارادۀ خداوندى است و شما دربارۀ آن در ابهام یا وحشت هستید، براى حلکردن و به دست آوردن تأمین دربارۀ آن، به خداوند پناهنده شوید» (علامه جعفری، 1375، ص. 95). در این صورت، وظیفۀ انسان در گرفتاریها آن است که از جهل خود نسبت به علل وقوع حوادث ناگوار در زندگیاش به علم نامتناهی الهی پناهنده شود، تا کمی از آلام او تسکین یابد.
3-6- عرفای اسلامی و حق اعتراض
در سنت عرفان اسلامی، شخصیتهایی همچون جهم بن صفوان، حلاج، بایزید بسطامی و عینالقضات همدانی، رویکردهای اعتراضی نسبت به خداوند را مطرح کردهاند. این رویکرد در آثار عطار نیشابوری به عنوان یکی از بزرگترین عارفان و شاعران اسلامی، به ویژه در کتاب مصیبتنامه، به اوج خود رسید. وی الهیات اعتراض را به شکلی نمادین و داستانی بیان میکند. منظور عطار از «زیر سؤال بردن بعضی از آموزههای دینی» نه تمسخر، بلکه مبارزه با شریعتی است که از روی عادت و بدون روح انجام میشود. عطار معتقد است باید همواره شریعت با روحی تازه به کار گرفته شود. عطار در دوران پرآشوب حمله مغول میزیست و تجربهای عمیق از خسارات و رنجهای اجتماعی داشت. این تجربیات در آثارش به ویژه در مصیبتنامه به شکل استعاری و عرفانی بازتاب یافته است که نمایشی از درد و رنج انسان است که شاید بتوان آن را نمونهای از الهیات اعتراض تعبیر کرد.
مصیبتنامه روایت سیر عارفی است که شاهد رنجهای گوناگون مردم است و سرانجام به اعتراض بر خداوند دست مییازد. متن پر است از حکایات اعتراضآمیز دیوانگانی که با خدا سخن میگویند، او را به سخره میگیرند و حتی از او شکایت میکنند. این بیماریها، گرسنگی، فساد و بیعدالتی تعبیراتی نمادین از شر و رنج جهان هستند که انسان با آنها دست به مبارزۀ معنوی و اعتراض میزند.
در این سفر عرفانی، حکایتهایی از وضعیت اسفبار مردم نقل میشود که باعث اعتراض دیوانگان میشود. تفسیرهایی مختلف از کتاب مصیبتنامۀ عطار شده است: ۱- برخی معتقد هستند دیوانگی دیوانگان در مصیبتنامه حاصل عمق محبت و صمیمیت ارتباطی است که با خدا برقرار کردهاند. خدا آنقدر عاشق انسان هست که با اعتراضات و انتقادات انسان، عشق او به انسان خاموش نمیشود، بلکه این ناز و نیازهاست که رابطۀ عاشقانۀ آنها را تازه و آتشین نگه میدارد. 2- برخی دیگر معتقد هستند منظور از هتاکی و شورش دیوانگان عطار بر خداوند آن است که آنها موحدترین بندگان خدا هستند. آنان تنها نقش عوامل و وسایط را در رسیدن خیر و شر به خود نادیده میگیرند و یکسره چشم به تأثیر کنشهای الهی دوختهاند. آنها توحید افعالی را به کاملترین شکل باور دارند و از این رو است که در هنگام رسیدن مصیبت فقط نقش خدا را میبینند (پورمحمدی، 1397، ج. 2/225). دیوانگان و مجانین در آثار عطار در واقع «عاشقان الهی» هستند که شریعت رسمی (ظاهری و عادتپذیری) را با شریعت روحانی (باطنی و تجدیدی) مقایسه میکنند و وقتی به خدا «سخن تند» میگویند، اعتراض آنها به شریعت بدون روح است، نه به خدا. برای مثال، وقتی عطار داستان دیوانهای را بیان میکند که میگوید: «تو نیرومندی، پس چرا بندگانت را ضعیف آفریدی؟ اگر شریعت الهی تقاضای عبادت دارد و انسان ضعیف آفریده شده، آیا منطقی است؟». این نه تمسخر، بلکه سؤال منطقی یک شخص روحانی است. دیوانه اعتراض میکند که شریعت رسمی (خارجی) که صرفاً به اعمال ظاهری توجه دارد، با شریعت باطنی و الهیای که به روح و نیت نیاز دارد، متناقض است. او خواهان شریعتی است که با روح تازه اجرا شود.
عطار در مصیبتنامه انواعی مختلف از اعتراض را به تصویر میکشد (پورمحمدی، 1397، ج. 2/235-236):
داستان: شخصی خطاب به خدا گفت: «اگر کسی نداند که تو با من چه کردهای، تو خودت میدانی. من تو را از آنچه با من کردهای حلال نخواهم کرد».
داستان: دیوانهای دستارش را به آسمان پرتاب میکند و میگوید: «این را نخواستم، بردار و بده به عمیدت که از من نزد تو محبوبتر است».
داستان: شخصی در راز و نیازش به خداوند میگوید: «اگر تو به جای من بودی لحظهای تو را اندوهگین نمیگذاشتم و بسیار بهتر از این با تو رفتار میکردم. تو که بسیار بهتر از منی باید بهتر از با من رفتار کنی».
داستان: دیوانهای چیزی را از مسجد به گرو میبرد تا اینکه کسی پیدا میشود و میگوید: «این چیست که در دست توست؟». آن شخص وقتی متوجه نیاز دیوانه میشود، نیاز او را برطرف میکند و تنش را میپوشاند. از آن پس، آن دیوانه راه میافتد و به همه میگوید: «این که در تن من است خدا به من داده است اما از راه گروگیری».
داستان: دیوانهای به مسجد میرود و خطاب به خدا میگوید: «اگر روزی نفرستی چوب برمیدارم و قندیلهای مسجد را میشکنم و ناگهان غذا از طریقی به او میرسد». کسی به او میگوید: «از این همه جسارت نمیترسی؟» دیوانه میگوید: «باید گاهی به خدا دندانی نشان داد».
داستان: دیوانهای جزئیات حیات پس از مرگ را به سخره میگیرد که ای خدا تو مگر خردهفروشی که ترازو داری؟ چرا میخواهی اعمال بندگانت را وزن کنی؟
محییالدین ابن عربی از عرفای شهیر اسلامی در فصوصالحکم (ابن عربی، 1387، صص. 304-306)، با صحهنهادن بر حق انسان در شکایت به خداوند، تمایزی مهم میان صبر و شکایت قائل میشود. از نظر او، صبر عبارت است از خودداری از شکایت به غیر خدا، نه شکایت به خدا. او معتقد است شکایت به خداوند نه فقط با صبر منافات ندارد، بلکه نوعی ادب عبودیت محسوب میشود. او اتفاقاً عمل حضرت ایوب (ع) در شکایت به خداوند را عین صبر میداند، زیرا تعریف صبر را نگهداشت نفس از شکایت پیش غیر خدا تعبیر میکند. جامی نیز در شرح این قسمت و تثبیت شکایت ایوب (ع) معتقد است اتفاقاً از ادب بندگی به دور است که هنگام دشواری و سختی انسان شکایت به دوست نبرد، زیرا در این مقام دم از قوت و صبر زدن خلاف حالت انکسار و فقر عبد در برابر مولاست: «از دوست به غیر دوست نالیدن ناصبوریست، و از دوست هم به دوست نالیدن صبوریست. آن که به غیر دوست مىنالد جز دوست مىبیند، و آن که هم به دوست نالد جز دوست نمىبیند. و حق تعالى از أیّوب علیه السلام خبر نداد که از ما بنالید؛ لیکن خبر داد که به ما نالید. و گفت: «نادى رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ اَلضُّرُّ»» (جامی، 1370، ص. 246).
ابوطالب مکی مفهوم «التظلم علی الرب» (شکایت به خداوند) را مطرح کرد که بر اساس آن، کسانی که با خدا رابطهای نزدیک دارند، راحتتر از او شکوه میکنند، در حالی که دیگران این کار را گناه میدانند. «بنا بر اعتقاد «التظلم علی الرب» اگر رابطۀ انسان با خدا نزدیک شود، کار او به شکوه و عتاب میکشد. آنها که خدا را خوب میشناسند، راحتتر از او شکوه میکنند؛ حال آنکه دیگران این کار را گناه میدانند» (پورمحمدی، 1397، ج. 2/234).
4- کاربردهای عملی الهیات اعتراض برای بیماران
4-1- تسکین اضطراب معنوی
بیماری به ویژه برای شخص بیمار و نزدیکان توأم با پرسشها، نشخوارهای ذهنی و دغدغههایی فراوان است که اضطراب، نگرانی و استرس ایجاد میکنند. در برخی از موارد، پرسشها و شکاکیتی که برای بیمار یا اطرافیان او دربارۀ نسبت بیماری با خداوند تولید میشود، طاقتفرسا و غیرقابل تحمل است؛ از این رو، مراقبت معنوی که وظیفۀ خود را تسکین معنوی بیمار در روابط چهارگانۀ خود میداند، موظف است راهکارهایی ارائه کند. از جملۀ مسائلی که در دوران بیماری مطرح میشوند آنکه چرا خداوند این بیماری را برای من و در جواب کدام عملم قرار داده است و چراهای دیگری که به امکان اعتراض و حدود آن به خداوند در رابطه با آنها ختم میشوند. الهیات اعتراض با پیشینه و نکاتی که بیان شد، به بیماران اجازه میدهد تا بدون احساس گناه، ترسها و نگرانیهای خود را با خداوند در میان بگذارند. این رویکرد اضطراب معنوی را کاهش میدهد و احساس نزدیکی به خداوند را تقویت میکند.
4-2- بازسازی رابطه با خداوند
بیماری معمولاً رابطۀ انسان با خداوند را تحت تأثیر قرار میدهد. چه بسیار افرادی که در اثر بیماریهای صعبالعلاج در روابطشان با خالق نیز دچار سردرگمی و در برخی از موارد دچار انقطاع شدهاند و هیچگونه ارتباطی با او ندارند. الهیات اعتراض راهی برای بازسازی این رابطه بر اساس صداقت و شفافیت است. مراقب معنوی میتواند ضمن دادن اطمینان خاطر به بیمار در زمینۀ بیان اعتراضات خود به خداوند، او را به ارتباط معنوی و عاطفی هدایت کند و صمیمیت خدشهدارشده را برگرداند.
4-3- تقویت امید فعال
برخلاف امید منفعل که صرفاً منتظر معجزه است، الهیات اعتراض امید فعال را تقویت میکند. این رویکرد، از طریق احیای رابطۀ عاطفی با خداوند، بیمار را به سمتی هدایت میکند که شامل مطالبه از خداوند، تلاش برای درمان و پذیرش همزمان مقدرات الهی در اتفاقات بعدی است.
4-5- کاهش احساس انزوا
بیماران معمولاً احساس میکنند خداوند آنها را ترک کرده است. خداوندی که تا چندی پیش هوای او را در زندگی داشت و توجهش به خواستههای او بود، اکنون در زمان دشوار بیماری و نیاز مفرط او به پاسخگویی خدا، ناگهان پنهان شده است و پاسخی به بیمار و شرایطش نمیدهد. در این شرایط، بیمار بهشدت احساس تنهایی و انزوا میکند. الهیات اعتراض با تبیین در کنار خداوند بودن و اینکه او شنوای همۀ خواستهها و حتی شکایتهای بیمار است و پاسخ میدهد، در مسیر کاهش این احساس رنجآور کمک میکند.
5- راهکارهای عملی اجرای الهیات اعتراض برای بیماران
5-1- آموزش به خانوادهها
خانوادههای بیماران در وهلۀ اول باید آموزش ببینند که امکان مشروع شکایت از شرایط بیمارشان و حواشی آن به خداوند وجود دارد. همچنین، یاد بگیرند در صورت شکایت عزیزشان به خداوند، این امر نشانۀ کمبود ایمان نیست، بلکه نشانۀ فعالبودن احساسات او و مهمبودن خداوند و رابطۀ بیمار با خالق است و این امر کاملاً حق مشروع او است.
5-2- مشاورۀ معنوی
مشاوران معنوی باید با اصول الهیات اعتراض آشنا باشند تا بتوانند بیماران را در این مسیر راهنمایی کنند؛ حداقل فضایی که میتوان توسط مشاور ایجاد کرد که در آن بیمار هیچ احساس بدی برای گله از خداوند نداشته باشد.
5-3- تهیۀ دعاهای اختصاصی
تهیۀ مجموعهای از دعاها و اذکار مخصوص بیماران که شامل عناصر شکایت مشروع به خداوند باشد. همچنین، انتقال الزامات این نوع شکوائیه به بیمار به گونهای که خود بتواند با بیان ساده و از دریچۀ تجربۀ زیستۀ خود با پروردگار سخن بگوید.
5-4- تشکیل گروههای حمایتی
تشکیل گروههای حمایتی که در آنها بیماران بتوانند تجربیات شکایت و اعتراض قدسی خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. گروه درمانی با محوریت این رویکرد بسیار کمککننده است.
6- مداخلات مراقبان معنوی مبتنی بر الهیات اعتراض
مشاوران معنوی با آموزشهای ویژه در حوزۀ الهیات اعتراض، میتوانند خدماتی مؤثرتر ارائه دهند. این آموزشها و مداخلات عبارتاند از:
7- نقد و ارزیابی الهیات اعتراض
در نهایت، مهمترین نقاط ضعف و قوت این رویکرد در الهیات معاصر را بررسی میکنیم.
7-1- نقاط قوت
در این نگرش، تمرکز بر رویکرد عملگرایانه و قربانیمحور است؛ به این معنا که برای برطرفکردن آلام رنجدیدگان، هدفگذاری عملی انجام میدهد و نه آنکه صرفاً در فضای نظری و فکری به ایدهای دست یابد که قدرت تطبیق با شرایط بحرانی آسیبدیدگان از انواع شر را نداشته باشد؛ از همین رو است که بر گفتوگویی قربانیمحور متمرکز است. به تعبیر دیگر، توجه و تمرکز بیشتری به رنج واقعی انسانها و تجربۀ زیستۀ انسانهای رنجدیده دارد.
از دیگر امتیازات این رویکرد فروتنی معرفتی و پذیرش محدودیتهای دانش انسانی به ویژه در مواجهه با مسألۀ شر است. این الهیات مبتنی بر محدودیت انسان در فهم بسیاری از علل و عوامل وقوع مسائل رنجآور برای انسان است و شاید از همین دریچه است که بر اهمیت حفظ رابطۀ عاشقانه و گفتوگو میان انسان و خدا تأکید دارد.
این الهیات باعث ایجاد فضای مناسب برای شکایت صادقانه، شکاکیت تعالیدهنده و ابراز درد در متن دین میشود؛ از همین رو، تأثیر روانی مثبت و آرامشبخشی برای رنجدیدگان فراهم میکند.
الهیات اعتراض رویکردی متفاوت به مدیریت درد ارائه میدهد؛ بهجای پذیرش صرف درد و رنج به عنوان مشیت الهی، بیماران را تشویق میکند تا درد و رنج خود را بیان کنند؛ از همین رو، امکان مطالبۀ تسکین آن را از خداوند فراهم میکند. همچنین، به این واسطه، درمان دارویی را با دعای اعتراضی ترکیب میکند.
در مراقبتهای پایان حیات، این رویکرد به بیماران کمک میکند تا بدون احساس گناه، از مراقبتهای تسکینی استفاده کنند و همزمان رابطۀ معنوی خود را حفظ کنند.
7-2- نقاط ضعف و انتقادات
یکی از نقاط ضعف این نگرش به ویژه در عمدۀ الهیات یهودی و مسیحیت، ابهام در نتیجه به معنای عدم تضمین پاسخ مثبت از سوی خداوند است؛ زیرا این الهیات عمدتاً دربارۀ فرجام اعتراض سکوت میکند و فرجامی خوش برای مصیبتهای بزرگ همچون هولوکاست ارائه نمیدهد. برخی از متألهان همچون جان هیک نقد میکنند الهیات اعتراض نگاه بسیار محدود به زندگی دارد و امیدواران به آخرت را مهجور میشمارد و امکان نیکفرجامی را در دنیا کمرنگ میکند.
از دیگر نقاط ضعف این نوع الهیات تعارض با آموزههای سنتی دربارۀ رضا و تسلیم و عدالت خداوند است که میتواند پذیرش این الهیات را در برخی از جوامع سخت کند. برخی از نقدها نیز ناظر به امکان آسیبهای معرفتی و تضعیف ایمان با ورود اعتراض صریح به بحث خداشناسی است، زیرا امکان کجفهمی از این نگرش بسیار زیاد است؛ از این رو، از محدودیت فرهنگی و عدم تطبیق با همۀ فرهنگهای دینی برخوردار است.
8- نتیجه
الهیات اعتراض رویکردی نوین و قابل تأمل در مواجهه با مسألۀ شر و رنج انسان ارائه میدهد. این جریان که در تجربۀ تلخ هولوکاست ریشه دارد، امکان ایجاد گفتوگویی صادقانهتر با خداوند را فراهم میآورد و به رنجدیدگان به ویژه بیماران صعبالعلاج، امیدی فعال برای تغییر اوضاع میدهد.
در سنت اسلامی، مفهوم شکایت به خداوند (در تمایز شکایت از خداوند) سابقهای طولانی در قرآن، احادیث و دعاهای معصومین دارد. همچنین، در آثار بزرگانی همچون عطار نیشابوری و ابن عربی، نیز تأییداتی بر این رویکرد وجود دارد. این نوع نگرش میتواند پلی میان سنت و نیازهای معاصر بیماران باشد و راهحلی مناسب برای مواجهه با چالشهای روانی-معنوی بیماران ارائه دهد.
با این حال، پذیرش الهیات اعتراض نیازمند بازنگری گسترده در مفاهیم کلاسیک الهیات است، ولی میتواند به غنای فکری و تجربی دین در مواجهه با چالشهای معاصر بینجامد. کاربرد الهیات اعتراض در مراقبت از بیماران نیازمند دقت و احتیاط فراوان است تا از سوءتفاهمهای احتمالی جلوگیری شود. هدف نهایی در مراقبت معنوی تسکین رنج بیمار، تقویت ایمان او و بازسازی رابطۀ سالم با خداوند است؛ به گونهای که در آن صداقت، امید و تسلیم همزمان وجود داشته باشند.
[1] Theology of Protest
[2] مقصود از تئودیسه پاسخهای در برابر مسألۀ شر است که هم تبیینهایی معقول برای وجود شرور در این عالم فراهم کنند (قدرت تبیینکنندگی) و هم بتوانند همۀ مقادیر، انواع و توزیع شرور را به نحوی قانعکننده توجیه کنند (مقبولیت).
[3] Protest ventriloquism
[4] به جنبش یهودی مذهبی در سدههای ۱۲ و ۱۳ میلادی در آلمان گفته میشود که ریاضت را با عرفان یهودی (کابالا) ترکیب میکند.
[5] یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمید
[6] ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِکَ لَها وَ ما یُمْسِکْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیم
[7] کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُون
[8] قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذیرٌ وَ بَشیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ
[9] قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما ...
[10] وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ
[11] قالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعائِکَ رَبِّ شَقِیًّا ؛ وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوالِیَ مِنْ وَرائی وَ کانَتِ امْرَأَتی عاقِراً فَهَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا.
[12] وَ اذْکُرْ عَبْدَنا أَیُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ ؛ ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ ؛ وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِکْرى لِأُولِی الْأَلْبابِ .
[13] وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورا.
[14] فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ ؛وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ
[15] وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبیلا
[16] قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنی أَعْمى وَ قَدْ کُنْتُ بَصیرا
[17] وَ إِذا رَأَى الَّذینَ أَشْرَکُوا شُرَکاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِک
[18] قَالَ إِنَّمَا أَشْکُو بَثِّی وَحُزْنِی إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
ﮔﻔﺖ: ﺷﻜﻮۀ ﺍﻧﺪﻭﻩ ﺷﺪﻳﺪ ﻭ ﻏﻢ ﻭ ﻏﺼﻪﺍم ﺭﺍ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺧﺪﺍ ﻣﻰﺑﺮم ﻭ ﺍﺯ ﺧﺪﺍ ﻣﻰﺩﺍﻧﻢ ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻰﺩﺍﻧﻴﺪ (یوسف/٨٦).
[19] قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما ...
[20] «یَا سَامِعَ الشَّکَایَا یَا بَاعِثَ الْبَرَایَا یَا مُطْلِقَ الأُْسَارَی»
[21] «طارِحاً نَفْسِی بَیْنَ یَدَیْکَ شاکِیاً بَثِّی اِلَیْکَ...» (مفاتیحالجنان، مناجات استقاله منسوب به امام جواد (ع))
«در حالی که خود را به آستانت افکندم، و عذابم را به نزد تو شکایت نمودم...»
[22] «وَ أَنْتَ الْمُسْتَعَانُ وَ إلَیْکَ الْمُشْتَکَی وَ عَلَیْکَ الْمُعَوَّلُ فِی الشِّدَّهِ وَ الرَّخَاءِ» (مفاتیحالجنان، دعای فرج)
«و پشتیبان تویی، و شکایت تنها به جانب تو است، در سختی و آسانی تنها بر تو اعتماد است»
«اَللَّهُمَّ یَا شَاهِدَ کُلِّ نَجْوَی وَ مَوْضِعَ کُلِّ شَکْوَی وَ عَالِمَ کُلِّ خَفِیَّهٍ» (مفاتیحالجنان، دعای شب عرفه)
«خدایا ای آگاه از هر گفت وگوی پنهان، و جایگاه هر شکایت، و دانای هر نهان»
«یا مَوْضِعَ کُلِّ شَکْوَی وَ یا سامِعَ کُلِّ نَجْوَی وَ یا شاهِدَ کُلِّ مَلأٍَ وَ یا عالِمَ کُلِ خَفِیَّهٍ وَ یا دافِعَ ما یَشآءُ مِنْ بَلِیَّهٍ...» (مفاتیحالجنان، دعای دفع غم)
«ای جایگاه هر شکایت، ای شنوای هر راز، ای حاضر در هر انجمن، ای دانای هر نهان، ای دورکنندۀ هرچه از بلا که بخواهد...»
[23] «کَمْ مِنْ کَرْبٍ یَضْعُفُ عَنْهُ الْفُؤادُ وَ تَقِلُّ فیهِ الْحیلَهُ وَ یَخْذُلُ عَنْهُ الْقَریبُ وَ الْبَعیدُ وَ یَشْمَتُ بِهِ الْعَدُوُّ وَ تُعْیینِی فیهِ الأُْمُورُ اَنْزَلْتُهُ بِکَ وَ شَکَوْتُهُ اِلَیْکَ راغِباً فیهِ عَمَّنْ سِواکَ فَفَرَّجْتَهُ وَ کَشَفْتَهُ وَ کَفَیْتَنیهِ...» (مفاتیحالجنان، دعای امام حسین (ع) در صبح روز عاشورا)
چه بسیار اندوه شدیدی که دل از آن ناتوان میشود، و چاره در آن کم میگردد، و خویش و بیگانه به آن کمک نمیدهد، و دشمن به خاطر آن زخم زبان میزند، و کارها در آن خستهام میکند، آن را به درگاه تو آوردم، و از آن به تو شکایت نمودم، از غیر تو در آن رو گرداندم پس آن را گشودی، و برطرف کردی، و مرا از آن کفایت نمودی...
[24] «وَ إلَیْکَ الْمُشْتَکَی فِی عَظِیمِ الْمُهِمَّاتِ بِخِیَرَتِکَ وَ أَوْلِیَائِکَ وَ ذَلِکَ لِمَا أَوْجَبْتَ لَهُمْ مِنَ الْکَرَامَهِ وَ الْفَضْلِ الْکَثِیرِ» (مفاتیحالجنان، دعای علقمه)
و به سوی توست شکایت در امور بس مهم بزرگ، که به برگزیدگان و اولیایت اصابت کرد، و این به خاطر کرامت و فضل بسیاری است که بر آنان واجب کردهای.
[25] به سوى تو شکایت و گله میکنم ناتوانیام را از شتاب به آنچه (نعمتهایی که در آخرت) به دوستانت (اطاعتکنندگان) وعده دادهاى، و از دورىنمودن از آنچه (عذاب و کیفری که) دشمنانت (گناهکاران) را به آن بیم دادهاى، و شکایت میکنم از بسیارى اندوههایم، و از وسوسه و بد اندیشیدنم.
[26] «وَ قَدْ نَزَلَ بِی یَا رَبِّ مَا قَدْ تَکَأَّدَنِی ثِقْلُهُ وَ ألَمَّ بِی مَا قَدْ بَهَظَنِی حَمْلُهُ. وَ بِقُدْرَتِکَ أَوْرَدْتَهُ عَلَیَّ وَ بِسُلْطَانِکَ وَجَّهْتَهُ إِلَیَّ» (پروردگارم مشکلی به من رسیده که سنگینیاش مرا به زحمت انداخته است، و دشواری بر من فرود آمده که به دوش کشیدنش مرا گرانبار نموده است. و تو به قدرت خود آن را بر من رسانیدهاى، و به سلطنت و تواناییات آن را به من متوجه گردانیدهاى.)
[27] «فَلاَ مُصْدِرَ لِمَا أَوْرَدْتَ وَ لاَ صَارِفَ لِمَا وَجَّهْتَ وَ لاَ فَاتِحَ لِمَا أَغْلَقْتَ وَ لاَ مُغْلِقَ لِمَا فَتَحْتَ . وَ لاَ مُیَسِّرَ لِمَا عَسَّرْتَ وَ لاَ نَاصِرَ لِمَنْ خَذَلْتَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ» (پس از آنچه مرا در آن وارد کردی، بیرونکنندهای نیست و از آنچه متوجه من نمودی بازگردانندهای وجود ندارد و از آنچه تو بستی گشایندهای نمیباشد و از آنچه تو گشودی کسی را یارای بستن نیست. و بر آنچه تو سخت گرفتی آسانکنندهای وجود ندارد و برای آن که تو از یاریاش دریغ ورزیدی یاوری نیست، بر محمّد و خاندانش درود فرست.)
[28] «وَ أَنِلْنِی حُسْنَ النَّظَرِ فِیمَا شَکَوْتُ وَ أَذِقْنِی حَلاَوَهَ الصُّنْعِ فِیمَا سَأَلْتُ» (و مرا در آنچه از آن به تو شکایت نمودم خوشبینی عطا فرما، و شیرینی رفتارت را نسبت به آنچه از تو خواستم به من بچشان...)
[29] «حصر علیهالسلام شکواه إلیه تعالى و استعانته به، استنزالا لرحمته سبحانه بالالتجاء بمقام الصبر، الذی هو ترک الشکوى إلى الخلق و الاستعانه ی بهم، و دفعا لتوهّم السامعین منافاه ی دعائه على ظالمه للصبر المحمود من مثله، فإنّ الشکوى إلى اللّه تعالى و الاستعانه ی به دون أحد من الخلق هو عین الصبر على البلوى حتّى یأذن اللّه بإزاله ی الشکوى» (کبیر مدنی شیرازی، 1409ق، ج. 3/59).
[30] «إِلَهِی أَشْکُو إِلَیْکَ عَدُوّاً یُضِلُّنِی وَ شَیْطَاناً یُغْوِینِی قَدْ مَلأََ بِالْوَسْوَاسِ صَدْرِی»
[31] «أَشْکُو إِلَیْکَ غُرْبَتِی وَ بُعْدَ دَارِی وَ هَوَانِی عَلَى مَنْ مَلَّکْتَهُ أَمْرِی»
[32] «اَللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ فَقْدَ نَبِیِّنَا وَ غَیْبَهَ إِمَامِنَا (وَلِیِّنَا)» یا «اللّهُمَّ إنّا نَشکُو إلَیکَ غَیبَة نَبِیِّنا، و کَثرَة عَدُوِّنا، و تَشَتُّتَ أهوائنا» (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2854، ذیل واژۀ شکوه و شکایت).
[40] «أوحَى اللّه ُ إلى أخِی العُزَیرِ، یا عُزَیرُ، إن أصابَتکَ مُصِیبَة فلا تَشْکُنی إلى خَلقِی، فقد أصابَنی مِنکَ مَصائبُ کَثیرَة و لَم أشکُکَ إلى مَلائکَتی. یا عُزَیرُ، اِعصِنی بقَدرِ طاقَتِکَ عَلى عَذابی» (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2852).
[41] (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2852)
[42] (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2852)
[43] «مَن یَتَّهِمُ اللّه َ، [قالَ السائلُ:] قُلتُ: أحَدٌ یَتَّهِمُ اللّه َ؟! قالَ علیهالسلام: نَعَم، مَنِ استَخارَ اللّه َ فجاءَتهُ الخِیَرَة بما یَکرَهُ فَیَسخَطُ فذلکَ یَتَّهِمُ اللّه َ. قُلتُ: و مَن ؟ قالَ: یَشکُو اللّه َ، قلتُ: و أحَدٌ یَشکُوهُ ؟! قالَ علیه السلام: نَعَم، مَن إذا ابتُلِیَ شَکا بِأکثَرَ مِمّا أصابَهُ. قلتُ: و مَن ؟ قالَ: إذا اُعطِیَ لَم یَشکُرْ، و إذا ابتُلِیَ لَم یَصبِرْ» (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2852).
[44] «إذا ضاقَ المسلمُ فلا یَشکُوَنَّ رَبَّهُ عَزَّ و جلَّ، و لْیَشکُ إلى رَبِّهِ الذی بِیَدِهِ مَقالِیدُ الاُمورِ و تَدبِیرُها» (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2854).
[45] «اِجعَلْ شَکواکَ إلى مَن یَقدِرُ على غِناکَ» (شکایت خود را نزد کسى بَر که بر برطرفکردن نیاز تو توانا باشد) (محمدی ری شهری، 1384، ج. 6/2854).
[46] «یا رب و اعوذ بک منک فاعذنی و استجیربک من کل بلاء فأجرنی...» (جمعی از نویسندگان، بیتا، ج. 1/425).
[47] «فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ فِرُّوا إِلَى اللَّهِ مِنَ اللَّه»
)