دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 A Holistic and Methodical Approach to Determining the Role of the Bible in Understanding Islamic Narrations, With a Focus on Interpretive Narrations نگرشی کل‌نگر و روشمند به جایگاه عهدین در فهم روایات با تأکید بر روایات تفسیری 1 18 29590 10.22108/coth.2025.141363.1899 FA وحید جمشیدی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران ابراهیم ابراهیمی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. علیرضا طبیبی استاد گروه معارف قرآن و حدیث، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران کیوان احسانی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران Journal Article 2024 08 27 The present study aims to scrutinize the role of the Bible in the understanding of Islamic narrations, employing a holistic and methodical approach. In this respect, the authors find that alteration/distortion (Tahrif) has not affected all parts of these religious texts, and “interreligious commonalities” and “partial propositional validity” may serve as the basis for understanding narrations that share the same concepts and themes. The biblical propositions are classified under three distinct categories of “pro-sentences”, “contrapositions”, and “false propositions” compared to propositions in Islamic logic. Qualitatively, such propositions are not supposed to have an independent and/or separated function as regards other criteria when it comes to the understanding of narrations. In terms of quantity, these propositions require full and subject-driven inclusion so that no single piece of data is left out. Notably, the three mentioned categorizations may be used as an analogy to “the understanding of ambiguities in narrations”, “expansion of the meaning of ambiguous Quranic verses”, and “the understanding of abstruse statements”, respectively, on the condition that the qualitative and quantitative peculiarities of each are duly taken into consideration. این پژوهش با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی و از گذرگاه تطبیق و با نگاهی کلنگر، جایگاه عهدین را در فهم روایات واکاوی کرده و بدین رهیافت رسیده است که این کتاب‌ها‌ سراسر آمیخته با تحریف نیستند و با دو مبنایِ «اشتراکات بین‌الادیانی» و «اعتبار پارهای از گزارهها»، میتوانند در فهم روایاتِ متحدالموضوع مورد استناد قرار گیرند. گزارههای عهدینی که نسبت به گزارههای اسلامی در سه دستۀ «گزارههای موافق»، «گزارههای مخالف» و «گزارههای خاموش» جای میگیرند، از بُعد کیفی، نباید عملکردی مستقل و منفک از سایر معیارها در فهم روایات داشته باشند و از بُعد کمّی نیز باید دارای شمولیتی کامل و موضوعمحور باشند؛ به گونهای که هیچ دادهای فروگذار نشود. شایان بیان است که هر سه گزارۀ «موافق»، «خاموش» و «مخالف» - به ‌ترتیب اولویت - میتوانند به عنوان یک قرینه در فهم مبهماتِ روایات، بسط مجملات، فهم تعقیدات و ... رهگشا باشند، به شرطی که در چارچوبِ کمّی و کیفی خود به کار گرفته شوند.

https://coth.ui.ac.ir/article_29590_ced145162a7370a96f15291c7e8cc76c.pdf

دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 A Philosophical Reassessment of Cosmic Unity with an Emphasis on the Dialectic of Reason and Matter in Stoic Cosmology بازنگری فلسفی مفهوم وحدت کیهان با تأکید بر دیالکتیک عقل و ماده در جهان‌شناسی رواقی 19 38 29833 10.22108/coth.2025.144607.1971 FA نگار اظهاری جنکانلو دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفۀ دین، گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران مجید یاریان استادیار گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران رهام شرف دانشیار گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران Journal Article 2025 03 08 This study offers a philosophical reassessment of cosmic unity, emphasizing the dialectical interplay between reason and matter within Stoic cosmology. It aims to elucidate the interactive dynamics between Logos and matter as the active and passive principles structuring existence. Unlike the mechanistic and chance-oriented perspectives of Epicureanism, the Stoics envisioned the cosmos as a living, self-organizing, and purposive whole. In this framework, passive matter is not a mere inert substrate but the medium through which distinctive qualities and phenomena emerge, while Logos, as an active, rational, and creative principle, orchestrates order, vitality, and motion throughout being. Pneuma, the cosmic spirit, mediates between active and passive principles, instilling life-generating and rational properties in entities and enabling the realization of individuated phenomena alongside cosmic coherence. The findings demonstrate that Stoicism constitutes a form of rational materialism, in which reason and matter are not separate substances but dynamically and dialectically intertwined. By reconceptualizing reason as an active, material, and organizing force, Stoicism enables the understanding of the cosmos as a self-organizing, purposive, and rational totality. Within this framework, each phenomenon is not merely the product of external causation but an internal manifestation of the inherent rationality of being, actualized through the continuous interaction of matter and Logos. در جهان‌بینی رواقی، طبیعت نه‌ فقط تمامی پدیده‌های جهان فیزیکی را شامل می‌شود، به ‌عنوان نظمی عقلانی و هدفمند، بنیان وحدت کیهانی را شکل می‌دهد؛ اما اینکه چگونه، جای تأمل دارد. دربازخوانی متون کلاسیک رواقی و تحلیل فلسفی آن، روشن می‌شود طبیعت شبکه‌ای منسجم است که ازلوگوس سرچشمه می‌گیرد. لوگوس به‌ عنوان نیروی عقلانی حاکم، تمامی موجودات را در چارچوبی از قانونمندی و هماهنگی متقابل قرار می‌دهد. در چنین نگرشی، طبیعت تجلی خردی جهان‌شمول و مشیتی است که نظم کیهانی را تضمین می‌کند؛ نظمی که بر پایۀ رابطه‌ای علّی، چارچوبی ایجاد می‌کند که در آن، همه چیز هدفمند و هماهنگ عمل می‌کنند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که طبیعت در نظام رواقی، صرفاً نیرویی ایستا نیست، بلکه نقشی فعال در هدایت و تنظیم تعامل میان تمامی اجزای کیهان دارد؛ زیرا کیهان دارای سلسله‌مراتبی منظم است و هر موجود درجایگاه خاص خود و در چارچوبی از هماهنگی کلی با سایر اجزا قرار دارد. طبیعت در این دیدگاه، نیرویی کل‌نگر و سامان‌دهنده است که همۀ عناصر جهان را در مسیری مشترک به سوی کمال و تحقق غایت نهایی سوق می‌دهد. از این ‌رو، طبیعت نیرویی حیات‌بخش و عقلانی است که به واسطۀ لوگوس، اجزای کیهان را به یک کلیت واحد پیوند می‌دهد. این انسجام فراگیر، جهان را به سیستمی منظم و عقلانی بدل می‌کند که در آن هیچ رویدادی بی‌هدف نیست و تمامی اجزا در خدمت حفظ وحدت کیهانی قرار دارند.

https://coth.ui.ac.ir/article_29833_13afe7a8ef1671442b88647563951834.pdf

دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 Personality of Christ: A Comparative Study of the Roles of Davidic, Aaronic, and Prophetic in the Dead Sea Scrolls and the Four Gospels شخصیت‌شناسی مسیح: بررسی تطبیقی نقش‌های داوودی، هارونی و نبوی در طومارهای بحرالمیت و اناجیل چهارگانه 39 56 29835 10.22108/coth.2025.145183.1987 FA قربان علمی استاد گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران نازنین جلیلی دانش آموخته کارشناسی ارشد ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 05 10 This research examines the comparative characterization of three messianic-Davidic roles (the royal dimension), Aaronic (the priestly dimension), and prophetic in the Dead Sea Scrolls and the Four Gospels. The aim of the study is to clarify the different types of messianic expectations and how these roles are combined, differentiated, or reinterpreted in two distinct textual contexts. The research is based on a comparative and text-centered analysis of 17 selected versions of the Scrolls and the Four Gospels, utilizing a combination of structural text analysis and narrative examination for its analysis. Each role is compared based on what the text explicitly states, the related symbols and vocabulary, and its social and religious functions against examples from opposing texts. The findings briefly indicate: 1) The Dead Sea Scrolls tend to differentiate the roles and emphasize collective expectational structures, particularly showing notable emphasis on Davidic and Aaronic components; 2) The Four Gospels, through their narrative and Christological structure, tend to integrate or redefine the overlaps of these roles. As a result, certain priestly or prophetic elements are reinterpreted in a novel way in the context of Christ-centered narratives; and 3) The correlations and differences between the two collections highlight mixed trends of adaptation, opposition, and theological reproduction, revealing the historical and social connections between the Qumran communities and the early church. The innovation of this study lies on three levels: 1) providing a clear analytical framework for the typology of messianic roles; 2) tracing the textual transfer trends between the Scrolls and the Gospels based on structural-narrative indicators; and 3) genealogizing the theological and social implications of these representations in understanding the formation of the Messiah as foundational to early Christianity. These results offer a methodological and conceptual basis for future research in messianic studies and the history of religious thought. این پژوهش شخصیت‌شناسی تطبیقی سه نقشِ مسیحایی - داوودی (بُعد پادشاهی)، هارونی (بُعد کاهنی) و نبوی - در طومارهای بحرالمیت و اناجیل چهارگانه را بررسی می‌کند. هدف مطالعه روشن‌سازی گونه‌های متفاوتِ انتظارات مسیحایی و چگونگیِ ترکیب، تفکیک یا بازتفسیر این نقش‌ها در دو بستر متنی متفاوت است. پژوهش بر پایۀ تحلیل تطبیقی و متن‌محورِ ۱۷ نسخۀ منتخب از طومارها و اناجیل چهارگانه انجام شد و از ترکیب تحلیل ساختاری متن و بررسی روایی، برای تحلیل آن استفاده شد؛ یعنی هر نقش بر اساس آنچه متن صریحاً می‌گوید، نمادها و واژگانِ مرتبط، و کارکردهای اجتماعی و دینی آن با نمونه‌های متن‌های مقابل مقایسه شد. یافته‌ها به‌ طور خلاصه نشان می‌دهد: (1) طومارهای بحرالمیت گرایش به تفکیکِ نقش‌ها و تأکید بر ساختارهای انتظاریِ جمعی دارند؛ به‌ ویژه تأکیدی جالب توجه بر مؤلفه‌های داوودی و هارونی مشاهده می‌شود. (2) اناجیل چهارگانه به ‌واسطۀ ساختار روایی و مسیح‌شناختی، گرایش به یکپارچه‌سازی یا بازتعریفِ هم‌پوشانِ این نقش‌ها دارند. در نتیجه، برخی از عناصرِ کاهنی یا نبوی در بافتِ مسیحامحورِ نقل روایت‌ها، به ‌گونه‌ای نو بازتعبیر می‌شوند. (3) همبستگی‌ها و تفاوت‌های بین دو مجموعه نشان‌دهندۀ روندهایی آمیخته‌ از اقتباس، مخالفت و بازتولید تئولوژیک است که پیوندهای تاریخی و اجتماعی میان جوامع قمران و کلیسای اولیه را نمایان می‌کند. نوآوری این مقاله در سه سطح است: ارائۀ چارچوب تحلیلی مشخص برای گونه‌شناسی نقش‌های مسیحایی؛ پی‌جویی روندهای انتقال متنی میان طومارها و اناجیل با اتکا به شاخص‌های ساختاری-روایی؛ و تبارشناسی پیامدهای تئولوژیک و اجتماعی این بازنمایی‌ها در فهم شکل‌گیری مسیحا در سنگ‌بنای مسیحیت آغازین. این نتایج برای پژوهش‌های آتی در مطالعات مسیحایی و تاریخ اندیشۀ دینی مبنای روش‌شناختی و مفهومی فراهم می‌آورد.

https://coth.ui.ac.ir/article_29835_03582fb4f6fb7a31fe95f163c010baff.pdf

دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 Analyzing the Status of People in Shi'a Theology Based on the Principle of Rational Good and Bad (Husn wa Qubh Aqli) ‏‫‬‬‬‬‬‬‬تحلیل منزلت مردم در کلام شیعه برگرفته از قاعدۀ حسن و قبح عقلی 57 74 29898 10.22108/coth.2025.144725.1977 FA مهدی عامری شهرابی دانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران عباس عباس‌زاده دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0000-0001-9802-581X قربانعلی کریم زاده قراملکی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 03 18 This research aims to analyze the position of people within the Shi'a theological system by examining the principle of intellectual good and evil (ḥusn wa qubḥ ‘aqli) and its impact on the human-God relationship. This study, employing an analytical-descriptive approach, scrutinizes traditional theological texts and the opinions of Shi'a theologians. It demonstrates that while the topic of the people's status has been sporadically and less prominently addressed in Shi'a theological heritage, the principle of intellectual good and evil serves as a core axis, enabling a thorough re-examination and expansion of this subject. According to the findings, this principle, as widely held by theologians, emphasizes the autonomy of human intellect in discerning good from evil. It portrays humans as creatures with free will, who are responsible and possess inherent dignity within the Shi'a theological framework. This principle not only grounds the human-divine relationship on a rational and ethical basis but also systematically clarifies the people’s role in accepting prophecy and imamate. This perspective holds great potential for developing contemporary theological discourse in areas like moral philosophy, religious anthropology, and political theology. The rejection of racism and class systems is a direct outcome of this view, which also forms the very foundation of religious democracy. This principle can function as a new framework for reconstructing and advancing Shi'a theology in response to modern intellectual and philosophical challenges concerning the role of people and governance. By highlighting humanity's divine essence, it builds a crucial bridge between the Shi'a theological tradition and modern discussions in the fields of philosophy of religion and comparative theology. این پژوهش، با هدف بررسی جایگاه مردم در نظام الهیاتی شیعه، قاعدۀ حسن و قبح عقلی و تأثیرات آن بر تبیین رابطۀ انسان با خدا، نبوت و امامت را تحلیل می‌کند. این مطالعه با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با بررسی متون سنتی کلامی و تحلیل آرای متکلمان شیعه، نشان می‌دهد اگرچه موضوع جایگاه مردم در تراث کلامی شیعه به صورت پراکنده و کم‌رنگ مطرح شده است، قاعدۀ حسن و قبح عقلی به عنوان محوری اساسی، امکان بازخوانی و توسعۀ این موضوع را فراهم می‌آورد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد این قاعده طبق نظر مشهور متکلمان، با تأکید بر استقلال عقل در تشخیص حسن و قبح، انسان را به عنوان موجودی مختار، مسئول و دارای کرامت ذاتی در نظام الهیاتی شیعه معرفی می‌کند. این قاعده نه فقط رابطۀ انسان با خدا را بر مبنایی عقلانی و اخلاقی استوار می‌سازد، بلکه نقش مردم در پذیرش نبوت و امامت را نیز به گونه‌ای نظام‌مند تبیین می‌کند. این رویکرد ظرفیت زیادی برای توسعۀ مباحث الهیاتی معاصر در حوزه‌هایی مانند فلسفۀ اخلاق، انسان‌شناسی دینی و الهیات سیاسی دارد. نفی نژادپرستی، نظام طبقاتی، آریستوکراسی از ثمرات این دیدگاه است که از سوی دیگر، زیر بنای اصلی بحث مردم‌سالاری دینی خواهد بود. بر این مبنا، قاعدۀ حسن و قبح عقلی می‌تواند به عنوان چارچوبی نوین برای بازسازی و توسعۀ الهیات شیعه در مواجهه با چالش‌های فکری و فلسفی جهان معاصر دربارۀ نگاه به مردم و سیاست استفاده شود. این قاعده، با تأکید بر الهی‌بودن انسان، پلی میان سنت کلامی شیعه و مباحث مدرن در حوزه‌های فلسفۀ دین و الهیات تطبیقی ایجاد می‌کند.

https://coth.ui.ac.ir/article_29898_97a0d9147833f453109e3680a21c5a11.pdf

دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 The Scope of the State of Muraqaba in the Thought of Rumi and ʿIzz al-Din Kashani (With Emphasis on Masnavi Maʿnavi and Miṣbaḥ al-Hidayah) ساحت حال مراقبه در اندیشۀ مولانا و عزالدین کاشانی (با تأکید بر مثنوی معنوی و مصباح‌الهدایه) 75 102 29760 10.22108/coth.2025.142881.1931 FA فرشاد حسنی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران. حیدر حسنلو استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران مهری تلخابی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران حسین آریان دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران Journal Article 2024 09 23 Muraqaba is one of the foundational states (aḥwal) of the mystical path, signifying the servant’s certitude of God’s constant watch over the inner self, as well as the vigilant monitoring of one’s own deeds, behaviors, and blameworthy thoughts. This study, using a descriptive-comparative method with an analytical approach, investigates how Rumi and ʿIzz al-Din Kashani conceptualize muraqaba and explores their shared and divergent perspectives. The findings reveal that muraqaba is intimately linked with spiritual discipline (riyaḍa) and seclusion (khalwa). Kashani views muraqaba as the highest stage of khalwa, embedded within a structured spiritual hierarchy, while Rumi does not clearly delineate between these concepts, instead portraying muraqaba as a fluid, experiential state. Both thinkers affirm the necessity of self-purification, divine proximity, and transcending sensory perception toward a sacred reality; however, Kashani emphasizes adherence to Shariʿa and systematic progression, whereas Rumi adopts an intuitive, symbolic, and affective approach. These differences are particularly evident in their treatments of dietary restraint, sleep, speech, and invocation (dhikr). Ultimately, both perceive muraqaba as a means to attain truth, awareness, and divine illumination, though Rumi foregrounds its qualitative and visionary dimensions, while Kashani underscores its pedagogical and jurisprudential aspects. مراقبه» از احوال عرفانی و به معنای یقین بنده به نظارت خداوند بر احوال درونی سالک و مراقبت وی بر اعمال و رفتار و خواطر مذموم است. پژوهش حاضر با روش توصیفی از نوع مقایسه‌ای و تطبیقی با رویکرد تحلیلگری به این پرسش پاسخ داده است که نوع تلقی مولانا و عزالدین کاشانی و وجوه اشتراک و افتراق آن دو دربارۀ حال «مراقبه» چه بوده است. نتایج نشان می‌دهد مراقبه با ریاضت و خلوت پیوندی استوار دارد. کاشانی مراقبه را مرتبة اعلای خلوت می‌داند؛ اما مولوی در تبیین مراقبه، مرزهای معنای متفاوتی قائل نیست. هر دو به تهذیب نفس، قرب الهی و عبور از دنیای محسوسات به سوی حقیقت قدسی اعتقاد دارند، با این تفاوت که کاشانی بیشتر بر شریعت و مراتب سلوکی تأکید دارد، در حالی که مولانا با رویکرد شهودی و تمثیلی به مراقبه می‌نگرد. این تفاوت‌ها در موضوعاتی همچون تقلیل طعام، خواب، کلام، و ذکر مشهود است. در مجموع، هر دو به مراقبه به ‌مثابۀ راهی برای رسیدن به حقیقت، آگاهی و مشاهدآ اشراقات الهی نگاه می‌کنند، هرچند نگاه مولانا بیشتر به جنبه‌های کیفی و شهودی است و دیدگاه کاشانی بر جنبه‌های تربیتی و شریعتی متمرکز است.

https://coth.ui.ac.ir/article_29760_e8377cba54f7fad90e0cc50b8e989b1e.pdf

دانشگاه اصفهان الهیات تطبیقی 2008-9651 17 2 2026 05 22 Beyond Religious Governance and Governance over Religion: Seeking a Third Way in the Thought of Spinoza and Allamah Tabataba'i فراسوی حکمرانی دینی و حکمرانی بر دین: جست‌وجوی راه سوم در اندیشۀ اسپینوزا و علامه طباطبایی 103 122 29792 10.22108/coth.2025.146022.2009 FA حسن کرمی محمدآبادی دانشجوی دکتری مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران علی عسگری یزدی استاد گروه مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران سید مجتبی میردامادی دانشیار گروه مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران حسین رهنمایی استادیار گروه مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 07 19 This study conducts a comparative-synthetic rereading of the controversial relationship between religion and government in the thought of Baruch Spinoza and Allamah Sayyid Muhammad Husayn Tabatabai. The main research question moves beyond mere comparison to ask: How can a dialogue between the two conflicting paradigms of "governance of the state over religion" and "religious governance" lead to a new perspective for constructive interaction between political and spiritual authority? The findings indicate that Spinoza, responding to the theo-political crises of his era, formulates a theory of "governance over religion" to ensure peace and security. In contrast, Allamah Tabatabai, relying on the concepts of Fitra (innate nature) and I'tibariyyat (social conventions), presents "religious governance" as a comprehensive system for human felicity. By placing these two views in a critical dialogue, this research argues that Spinoza’s realism in managing human passions can enhance the practicality of Allamah’s idealistic theory. Conversely, Allamah’s concept of Fitra can provide a transcendent and meaningful foundation for "public good" and prevent the state from becoming an end in itself. Finally, the study proposes the model of "critical cooperation" as a conceptual synthesis. این پژوهش با رویکردی تطبیقی-ترکیبی، رابطۀ مناقشه‌برانگیز دین و حکومت در اندیشۀ باروخ اسپینوزا و علامه سید محمدحسین طباطبایی را بازخوانی می‌کند. مسئلۀ اصلی پژوهش، فراتر از مقایسۀ صرف، این است که چگونه می‌توان از گفت‌وگوی میان دو پارادایم متعارض «حکمرانی دولت بر دین» و «حکمرانی دینی» به یک چشم‌انداز جدید برای تعامل سازنده میان مرجعیت سیاسی و معنوی دست یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد اسپینوزا، در پاسخ به بحران‌های الهیاتی-سیاسی، نظریۀ «حکمرانی بر دین» را برای تأمین صلح و امنیت صورت‌بندی می‌کند. در مقابل، علامه طباطبایی با اتکا بر «فطرت» و «اعتباریات»، نظریۀ «حکمرانی دینی» را به عنوان نظامی جامع برای سعادت بشر ارائه می‌دهد. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفت‌وگوی انتقادی، استدلال می‌کند واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریۀ علامه را کارآمدتر کند. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشۀ علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل‌شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این پژوهش الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابۀ منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفتگوی انتقادی، استدلال می‌کند که واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریه علامه را کارآمدتر سازد. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشه علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این تحقیق الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابه منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند.

https://coth.ui.ac.ir/article_29792_90c5507bce2d5c71bffe86fe9f4d2dd0.pdf